درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (2) کلاس یازدهم معارف

درس 4: فواتح سُور

بازدید409

تاریخ بروزرسانی1403/11/16

قرائت: آیات 1 تا 8 سورهٔ شوری

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
حمٓ ﴿1﴾ عٓسٓقٓ ﴿2﴾ کَذَٰلِکَ یُوحِی إِلَیکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِن قَبلِکَ اللَّهُ العَزِیزُ الحَکِیمُ ﴿3﴾ لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرضِ وَ هُوَ العَلِیُ العَظِیمُ ﴿4﴾ تَکَادُ السَّمَاوَاتُ یَتَفَطَّرنَ مِن فَوْقِهِنَّ وَ المَلَائِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمدِ رَبِّهِم وَ یَسْتَغفِرُونَ لِمَن فِی الْأَرضِ أَلَا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الغَفُورُ الرَّحِیمُ (5) وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِیَاءَ اللَّهُ حَفِیظٌ عَلَیهِم وَ مَا أَنتَ عَلَیهِم بِوَکِیلٍ ﴿6﴾ وَ کَذَٰلِکَ أَوحَینَا إِلَیکَ قُرآنًا عَرَبِیًّا لِتُنذِرَ أُمَّ القُرَیٰ وَ مَن حَولَهَا وَ تُنذِرَ یَومَ الجَمْعِ لَارَیبَ فِیه فَرِیقٌ فِی الجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ ﴿7﴾ وَ لَو شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُم أُمَّةً وَاحِدَةً وَ لَٰکِن یُدخِلُ مَن یَشَاءُ فِی رَحمَتِهِ وَ الظَّالِمُونَ مَا لَهُم مِن وَلِیٍّ وَ لَا نَصِیرٍ ﴿8﴾

صحت، فصاحت و تجوید حروف تاء، ثاء و جیم

تاء: معمولاً درست خوانده می‌شود، ولی از نظر، فصاحت و تجوید، نه تیز و مایل به دال است، و نه در اثر نزدیک شدن زبان به دندان، مایل به سین است، مانند:

نَستَعینُ ، اَنعَمتَ ، آتِنا

تاءساکن نزد دال ادغام شده و به دال تبدیل می‌گردد، مانند: قَد اُجِیبَت دََعوَتُکُما

تاءساکن نزد طاء نیز ادغام شده و به طاء تبدیل می‌گردد، مانند: وَ قالَت طَآئِفَةٌ

ثاء: معمولاً با سین اشتباه می‌شود، و برای تلفظ صحیح آن، باید زبان بین دندان‌ها قرار گیرد و نوک زبانی تلفظ شود، مانند: ثُمَّ ، بُعثِرَ ، ثَقُلَت ، فَأَثَرِنَ

از نظر فصاحت و تجوید، ثاء باید نازک تلفظ شود، مانند: الکَوثَرَ ، التَّکَاثُرُ

ثاء و ذال که هر دو نوک زبانی تلفظ می‌شوند، با دمش ثاء با سر زبان، از یکدیگر متفاوت می‌گردند، مانند: مِثقالَ ، اَثقالَها ، فَحَدِِّث

در اصطلاح تجوید، به دمش ثاء با سر زبان «نَفث» می‌گویند.

جیم: تقریباً درست خوانده می‌شود، ولی از نظر فصاحت و تجوید، با تیزی ظرافت خاص و بدون فشار تلفظ می‌گردد، تا خالص بوده و با چ و ژ مخلوط نشود. مانند:

جآءَ ، جَمَعَ ، جَمعٌا ، جوعٍ ، مَجیدٌ ، وُجوهٌ ، اَخرَجَ

جیم ساکن با قلقله تلفظ می‌شود، تا صدای آن به حالت ظریف بیان گردد، مانند:

اَجر ، یَجعَلُ ، تَجری ، رَجعِهِ ، وَالفَجرِ ، حِجرٍ ، تُجزی

در حالت وقف که جیم ساکن می‌شود نیز، با قلقله تلفظ می‌گردد، مانند:

اَزواجٌ ← اَزواج ، بَهیجٍ ← بَهیج ، فِی الحَجِّ ← فِی الحَجّ

تمرین: آیات درس و اذکار نماز را با رعایت فصاحت و تجوید حروف بخوانید.

فواتح سُور

هنگامی که گوینده دانا و حکیمی لب به سخن می‌گشاید، کلام خود را چگونه آغاز می‌کند؟ چه اصول و آدابی را در سخن گفتن رعایت می‌کند؟ آیا ممکن است بی‌هدف یا بدون دقت در انتخاب مفاهیم سخن بگوید؟

او پیش از سخن گفتن، خوب می‌اندیشد؛ شیوه خاصی را در آغاز نمودن سخن خود انتخاب می‌کند؛ واژگان را به دقت به کار می‌برد و با آداب خاصی سخن خود را به پایان می‌رساند.

این اصول در قرآن نیز، که از سوی داناترین و حکیم‌ترین گوینده نازل شده، به بهترین وجه رعایت شده است. هر سوره آن متناسب با اهداف تربیتی خود به شیوه خاصی آغاز می‌شود و آیات آن با نظم و ترتیب مشخصی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرد تا با نهایت اثرگذاری بر مخاطب به پایان برسد.

در این میان شیوه‌ای که آیات هر سوره با آن آغاز می‌شود، اهمیت بسیاری دارد. آیات ابتدایی هر سوره نقش مهمی در همراه ساختن مخاطب با خود دارد و به‌عنوان مقدمه سوره می‌تواند موجب فهم و درک بهتر آیات آن شود.

به همین دلیل، مفسران و دانشمندان علوم قرآن، آغاز سوره‌های قرآن را با اهتمامی بیشتر و به عنوان موضوعی مستقل با نام «فواتح سُوَر» بررسی کرده‌اند. «فواتح سور» به دسته‌های گوناگونی تقسیم می‌شوند که تعدادی از مهم‌ترین آنها را با یکدیگر مرور می‌کنیم:

1- حروف مقطعه:

بیست و نه سوره قرآن با حروف مقطعه آغاز می‌شود. منظور از «مقطعه» این است که در موقع تلفظ، حروف به هم نمی‌چسبد، بلکه نام هر حرف به تنهایی خوانده می‌شود؛ مثلاً عبارت «الم» به صورت «الف ـ لام ـ میم» تلفظ می‌شود.

مفسران، ایده‌ها و نظرات مختلفی را درباره این حروف مطرح کرده‌اند؛ که برخی از مهم‌ترین آنها عبارت است از:

- این حروف به این نکته اشاره می‌کنند که قرآن با آن عظمت و اعجازی که تمام سخنوران را متحیر کرده و از معارضه با آن ناتوان ساخته است، از جنس همین حروفی است که در اختیار همگان قرار دارد.

قرآن با استفاده از این حروف در ابتدای بعضی سوره‌ها به همگان اعلام می‌کند که اگر فکر می‌کنید سوره‌های قرآن ساخته بشر است، شما نیز با کمک این حروف، چیزی مانند آن بیاورید؛ از همین‌رو بلافاصله پس از حروف مقطعه در ابتدای سوره‌ها، به مفهوم «وحی» و «قرآن» اشاره می‌شود.

- این حروف با اهداف و مقاصد سوره‌ها ارتباط دارند. اگر در سوره‌هایی که با حروف مقطعه یکسان آغاز شده است، تدبر و تفکر کنیم، می‌بینیم که همه آنها از نظر موضوعات و مقاصدی که به آن پرداخته است، با یکدیگر شباهت دارند. مثلاً اگر سوره‌هایی را که با «الم» یا سوره‌هایی را که با «حم» آغاز شده است در کنار هم قرار دهیم، می‌بینیم که این سوره‌ها اهداف و مقاصد تربیتی مشترکی را دنبال می‌کنند.

یا به‌عنوان مثالی دیگر، سوره اعراف که با حروف مقطعه «المص» آغاز شده است، اهداف و مقاصد سوره‌هایی را که با حروف مقطعه «الم» و «ص» آغاز شده است، در بردارد. اگر به این سوره‌ها مراجعه کنیم، می‌بینیم سوره‌هایی که با «الم» آغاز شده‌اند، عمدتاً به بیان موضوع «توحید» و «معاد» و اثبات آن دو برای انسان‌ها می‌پردازند. سوره «ص» نیز که با حرف مقطعه «ص» آغاز شده است، پیامبر اسلام را انذار دهنده کافران به وسیله قرآن معرفی می‌نماید و سخنان باطل کافران را در مقابل پیامبر رد می‌کند؛ در حالی که سوره «اعراف»، که با حروف مقطعه «المص» آغاز شده است، به مجموع این موضوعات پرداخته است.

بر این اساس، می‌توان چنین نتیجه گرفت که میان این حروف و اهداف و مقاصد این سوره‌ها ارتباط خاصی وجود دارد.

- این حروف رمزی میان خداوند و پیامبر اسلام است که از فهم و درک بشر دور است؛ چرا که معنا و مفهوم مشخصی در زبان عربی ندارند.

سوره‌های «حوامیم» را در قرآن پیدا کنید. اولین آیاتی را که پس از عبارت «حم» آمده است، یک‌بار در گروه‌های خود مرور کنید. چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟ این نتیجه کدام‌یک از نظرات یاد شده را تقویت می‌کند؟

2- قسم‌ها:

شانزده سوره از سوره‌های قرآن با قسم به یکی از پدیده‌ها و آفریده‌های الهی آغاز می‌شوند. هر گوینده برای اینکه مخاطب او از حقانیت و درستی مطلبی اطمینان یابد، در میان کلام خود از ابزار تأکید استفاده می‌کند. یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین ابزار تأکید، سوگند خوردن است.

قسم یاد کردن، به قوم و ملت خاصی اختصاص ندارد و هر ملتی مطابق عقیده خود، اشیاء و موجودات خاصی را مقدس و مورد احترام می‌داند و در مقام اثبات مدعای خود به آن سوگند یاد می‌کند. در قرآن، که به زبان عربی نازل شده است، گاه برای تأکید بر اهمیت مطلب و نیز ایجاد اطمینان در مخاطب، از سوگند استفاده شده است.

تحقیق و بررسی درباره «سوگندهای قرآن» یکی دیگر از موضوعاتی است که مورد توجه مفسران و دانشمندان علوم قرآن قرار گرفته و حتی کتاب‌های مستقلی در این زمینه تألیف شده است. در اینجا به دو نمونه از فواید بحث درباره سوگندهای قرآن اشاره می‌کنیم:

سوگندهای قرآن دلیل بر عظمت و اهمیت اموری است که به آنها سوگند یاد شده است؛ از این رو تدبر هر چه بیش‌تر در «مُقسَمٌ به» موجب آشنایی بیشتر انسان با حقایق تازه درباره این پدیده‌ها و آفریده‌های الهی می‌شود.

- اموری که برای آن سوگند یاد شده «مُقسَمٌ له»، از امور کاملا جدی و مهم است. هنگامی که یک گوینده سخن خود را قاطعانه و با چنین تأکیدی بیان می‌کند، در قلب شنونده بیشتر اثر می‌گذارد؛ مؤمنان را در ایمانشان جدی‌تر و منکران را در مقابل پذیرش حقیقت نرم‌تر می‌سازد.

بر این اساس، خداوند در این 16 سوره، برای بیان موضوعات مهم هدایتی و تربیتی همچون توحید، معاد و نبوت در آغاز به پدیده‌ها و آفریده‌هایی چون اجرام آسمانی، فرشتگان الهی، برخی مکان‌ها و زمان‌ها و مواردی از این دست قسم یاد کرده و مردم را به پذیرش آنها دعوت کرده است.

سوره‌های مبارکه «بلد تا تین» را از جهت سوگندهایی که در اولین آیه هر کدام آمده است، بررسی نموده و با نام سوره‌ها جدول زیر را کامل کنید.

سپس یکی از این سوره‌ها را انتخاب کنید در این سوره برای بیان چه موضوعی سوگند یاد شده است. درباره اهمیت این موضوع در گروه‌های خود با دوستانتان گفت‌وگو کنید.

مقسم به	سوره
اجرام آسمانی
برخی مکان‌ها
برخی زمان‌ها
برخی میوه‌ها

3- حمد و تسبیح خداوند:

حمد و تسبیح خداوند در آغاز 14 سوره از سوره‌های قرآن آمده است. این سوره‌ها غالباً به دو صورت به حمد و ثنای خداوند می‌پردازد:

- حمد خدا و اثبات صفات مدح برای او؛ به همین دلیل این سوره‌ها به «حامدات» مشهور شده‌اند.
- تسبیح و منزه دانستن پروردگار از هرگونه عیب و نقص؛ به همین دلیل این سوره‌ها «مسبّحات» نامیده می‌شوند.

به عنوان نمونه سوره فاتحه، با «الحَمدُ لِلهِ رَبِّ العالمین» و سوره انعام با «الحَمدُ لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الاَرضَ ...» آغاز و سوره‌های جمعه و تغابن نیز با «یُسَبِّحُ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فی الأرض...» شروع شده‌اند.

به دو سوره «فرقان» و «مُلک» مراجعه کنید. علاوه بر سوره‌های «حامِدات» و «مُسَبّحات»، این دو سوره نیز با ثنا و ستایش الهی آغاز شده است.

خداوند در آیات آغازین این دو سوره چگونه مورد ثنا و ستایش قرار گرفته است؟

4- خطاب یا پرسش:

خطاب قرار دادن افراد یا طرح پرسش در ابتدای بیان یک مسئله، موجب جلب توجه بیشتر مخاطبان به آن مسئله می‌شود.

پانزده سوره از قرآن با مخاطب قرار دادن پیامبر، مؤمنان با تمامی انسان‌ها آغاز شده است. این سوره ها با عباراتی مانند «یا أَیُّهَا النَّبِیُ ...»، «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنوا ...» و «یا أَیُّهَا النَّاسُ ...» آغاز می‌شود.

این خطاب‌ها، مخاطب را با موضوع همراه می‌سازد و در روح و روان او تأثیر بیشتری به جا می‌گذارد.

شش سوره نیز با پرسش درباره موضوعی خاص شروع شده است. این سؤالات که بیشتر ا با هدف تأکید بر موضوع مطرح شده است، توجه مخاطب را بیش از گذشته به آن موضوع جلب می‌کند.

به این نمونه‌ها دقت کنید:

عَمَّ یَتَسَاءَلُونَ؛ عَنِ النَّبَإِ العَظِیمِ _{(نبأ، آیهٔ 2 ـ 1)}
آنها درباره چه چیزی از یک دیگر سؤال می‌کنند؟ درباره آن خبر بزرگ

أَلَم تَرَ کَیفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصحَابِ الْفِیلِ؛ أَلَم یَجعَل کَیدَهُم فِی تَضلِیلٍ _{(فیل، آیهٔ 2‌ ـ 1)}
آیا ندیدی پروردگارت با فیل سواران چه کرد؟ آیا نقشه آنها را در ضلالت و تباهی قرار نداد؟

این سؤالات با هدف تأکید بر مطلب آمده است تا آن مطلب تأثیر بیشتری در مخاطب قرآن به جای بگذارد.

سوره‌های «چهار قُل» در جزء 30 ذیل کدام‌یک از این موارد چهارگانه قرار می‌گیرند؟ چرا؟

حفظ نور: سوره عبس

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
عَبَسَ وَ تَوَلَّیٰ ﴿1﴾ أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَیٰ ﴿2﴾ وَ مَا یُدرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکَّیٰ ﴿3﴾ أَو یَذَّکَّرُ فَتَنفَعَهُ الذِّکرَیٰ ﴿4﴾ أَمَّا مَنِ اسْتَغنَیٰ ﴿5﴾ فَأَنتَ لَهُ تَصَدَّیٰ ﴿6﴾ وَ مَا عَلَیکَ أَلَّا یَزَّکَّیٰ ﴿7﴾ وَ أَمَّا مَن جَاءَکَ یَسعَیٰ ﴿8﴾ وَ هُوَ یَخشَیٰ ﴿9﴾ فَأَنتَ عَنهُ تَلَهَّیٰ ﴿10﴾ کَلَّا إِنَّهَا تَذکِرَةٌ ﴿11﴾ فَمَن شَاءَ ذَکَرَهُ ﴿12﴾ فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ ﴿13﴾ مَرفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ ﴿14﴾ بِأَیدِی سَفَرَةٍ ﴿15﴾ کِرَامٍ بَرَرَةٍ ﴿16﴾ قُتِلَ الْإِنسَانُ مَا أَکفَرَهُ ﴿17﴾ مِن أَیِّ شَیءٍ خَلَقَهُ ﴿18﴾ مِن نُطفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ ﴿19﴾ ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ ﴿20﴾ ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقبَرَهُ ﴿21﴾ ثُمَّ إِذَا شَاءَ أَنشَرَهُ ﴿22﴾ کَلَّا لَمَّا یَقضِ مَا أَمَرَهُ ﴿23﴾ فَلیَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَیٰ طَعَامِهِ ﴿24﴾ أَنَّا صَبَبنَا المَاءَ صَبًّا ﴿25﴾ ثُمَّ شَقَقنَا الْأَرضَ شَقًّا ﴿26﴾ فَأَنبَتنَا فِیهَا حَبًّا ﴿27﴾ وَ عِنَبًا وَ قَضبًا ﴿28﴾ وَ زَیتُونًا وَ نَخلًا ﴿29﴾ وَ حَدَائِقَ غُلبًا ﴿30﴾ وَ فَاکِهَةً وَ أَبًّا ﴿31﴾ مَتَاعًا لَکُم وَ لِأَنعَامِکُم ﴿32﴾ فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ ﴿33﴾ یَومَ یَفِرُّ المَرءُ مِن أَخِیهِ ﴿34﴾ وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ ﴿35﴾ وَ صَاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ ﴿36﴾ لِکُلِّ امرِئٍ مِنهُم یَوْمَئِذٍ شَأنٌ یُغنِیهِ ﴿37﴾ وُجُوهٌ یَومَئِذٍ مُسفِرَةٌ ﴿38﴾ ضَاحِکَةٌ مُستَبشِرَةٌ ﴿39﴾ وَ وُجُوهٌ یَومَئِذٍ عَلَیهَا غَبَرَةٌ ﴿40﴾ تَرهَقُهَا قَتَرَةٌ ﴿41﴾ أُولَٰئِکَ هُمُ الکَفَرَةُ الفَجَرَةُ ﴿42﴾

برای مطالعه: ترجمه سوره عبس

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
اخم کرد و چهره در هم کشید و روی گردانید (1) بدان سبب که آن مرد نابینا پیش او آمد (2) تو چه می‌دانی شاید او به پاکی گراید و رشد یابد (3) یا پند پذیرد و اندرز پیامبر سودش دهد و ایمان بیاورد (4) اما آن کس که تکبر ورزید و خود را بی‌نیاز [از خدا] پنداشت (5) تو به او روی می‌آوری و بدو می‌پردازی (6) با آنکه اگر پاک نگردد بر تو [مسؤولیتی] نیست (7) و اما آن کس که شتابان پیش تو آمد (8) در حالی که [از خدا] می‌ترسید (9) تو از او غافل می‌شوی و به دیگران می‌پردازی (10) زنهار [چنین مکن] این [آیات] پندی است (11) تا هر که خواهد از آن پند گیرد (12) [قرآن]در صحیفه‌هایی ارجمند [نوشته شده] (13) والا و پاک شده[از هرگونه باطل و بیهوده و تناقضی] (14) به دست فرشتگانی [به سوی پیامبر نازل شده است] (15) [فرشتگانی که] ارجمند و نیکوکارند (16) کشته باد انسان چه ناسپاس و حق پوش است [و با اینکه آثار تدبیر خدا را در خود و جهان هستی می‌نگرد باز هم ربوبیت او را انکار می‌کند. (17) او را از چه چیز آفریده است که سزاوار طغیان باشد؟ (18) از نطفه‌ای نا چیز خلقش کرد و برای زندگی آماده‌اش کرد (19) سپس راه [درست] را بر او آسان گردانید (20) آنگاه به مرگش رسانید و در قبرش نهاد (21). چون بخواهد او سپس را برانگیزد (22) آیا او با دیدن این همه آثار قدرت الهی، ربوبیت خدا را باور کرده است؟ هرگز، او هنوز آنچه را خدا به او دستور داده به جای نیاورده است (23) پس انسان باید به خوراک خود بنگرد (24) که ما آب را به صورت بارشی فرو ریختیم (25) آنگاه زمین را [برای رویش گیاهان] با شکافتنی [لازم] شکافتیم (26) پس در آن دانه رویانیدیم )27) و انگور و سبزی (28) و زیتون و درخت خرما (29) و باغهای انبوه (30) و میوه و چراگاه (31) [تا وسیله] استفاده شما و دامهایتان باشد (32) [این جهان سرانجام به آخرت خواهد رسید] پس [هنگامیکه در صور دمیده شود و] چون فریاد گوش خراش در رسد (33) روزی که آدمی از برادرش (34) و از مادرش و پدرش (35) و از همسرش و پسرانش می‌گریزد (36) در آن روز هر کسی از آنان را [حال و] کاری است که او را به خود مشغول می‌دارد [و از پرداختن به دیگران باز می‌دارد. (37) در آن روز چهره‌هایی درخشانند (38) خندان [و] شادانند (39) و در آن روز چهره‌هایی است که بر آنها غبارغم و اندوه نشسته (40) [و] آنها را تیرگی و تاریکی پوشانده است (41) آنان همان کافران بدکار گناه پیشه‌اند. (42)

محتوای کلی سوره عبس

سوره عبس یا «السفر»، «اعمی» هشتادمین سوره قرآن کریم است که مکی و 42 آیه دارد.

رسول خدا فرموده‌اند: هر کس سوره عبس را قرائت نماید روز قیامت در حالی خواهد آمد که شادمان و خندان است.

امام صادق نیز فرمودند: هر کس سوره عبس را قرائت نماید در بهشت زیر پرچم و سایه خداوند و مشمول کرامت خداوند خواهد بود و این کار کوچکی نزد خداوند است.

همچنین از ایشان نقل شده است: هر کس هنگام بارش باران این سوره را قرائت نماید خداوند به تعداد قطرات باران گناهانش را می‌آمرزد.